Wielkosobotnie granie Męki Pańskiej w Kolonii Polskiej

Od ponad stu lat w rzymskokatolickiej parafii pw. św. Stanisława Biskupa w Kolonii Polskiej praktykowany jest wielkanocny zwyczaj wielkosobotniego grania Męki Pańskiej. Jest to rodzaj adoracji, czuwania przy grobie Chrystusa. W Wielką Sobotę wierni zbierają się w kościele parafialnym w Kolonii Polskiej, gdzie od godziny dwudziestej do północy przy udziale kilkunastoosobowej orkiestry grane są i śpiewane specjalne pieśni postne – Pieśni o Męce Pańskiej śpiewane przy grobie Chrystusowym w kościele parafialnym w Kolonii Polskiej.

Kościół w Kolonii Polskiej został wybudowany w 1914 roku z intencji pochodzącego z tej miejscowości ks. Stanisława Szpetnara. Świątynia została ufundowana przez Adama Czartoryskiego. Wcześniej wieś należała do parafii w Sieniawie. To właśnie stamtąd, według depozytariuszy tego zwyczaju, czuwanie przy grobie Chrystusa przy akompaniamencie muzyki miało zostać przeniesione do Kolonii Polskiej przez ks. Stanisława Szpetnara. Jak relacjonują mieszkańcy, w Sieniawie zaniknęło, a w Kolonii Polskiej praktykowane jest do dziś – wielkosobotnie granie Męki Pańskiej nie odbyło się tylko w czasie okupacji oraz pandemii.

Czuwanie zaczyna się w Wielką Sobotę o godzinie dwudziestej. Wierni zebrani w kościele śpiewają zwrotkę specjalnej pieśni ze śpiewnika Pieśni o Męce Pańskiej śpiewane przy Grobie Chrystusowym w kościele parafialnym w Kolonii Polskiej wydanego przez ks. Stanisława Szpetnra w 1918 roku, po czym gra orkiestra składająca się z kilkunastu muzyków – są to mieszkańcy parafii, ale także okolicznych miejscowości. Pieśni są bardzo długie – najdłuższa składa się z trzydziestu siedmiu zwrotek. W śpiewniku znajduje się sześć pieśni: Uważaj pobożny człowiecze…, O Aniołowie…, Boska dobroci…, O gdybyś wiernie uważał u siebie…, Płaczcie anieli…, Już Cię żegnam najmilejszy Synu. Pomiędzy zwrotkami wyśpiewanymi przez wiernych, muzycy odgrywają melodie na instrumentach. Skład orkiestry to perkusja, akordeony, trąbki, puzony, flety poprzeczne, saksofony, skrzypce. Zbieramy się ile, kto, gdzie, jak po prostu muzyczny, to przyjeżdża do Kolonii. Chyba nigdzie nie ma takiego zwyczaju. Dawniej większość muzyków biorących udział w adoracji byli to samoucy, grający przede wszystkim na skrzypcach i akordeonach. Obecnie więcej jest instrumentów dętych, na których grają członkowie Orkiestry Dętej Gminnego Ośrodka Kultury w Kuryłówce.

W czasie trwania adoracji wartę przy grobie Chrystusa pełni lokalny oddział straży grobowej, tzw. turków. Ich strój to czarne spodnie z czerwonymi lampasami oraz zielone bluzy od munduru wojskowego przepasane pasem i szarfą. Ubiór dopełnia krakowska czapka z pawim piórem i orzełkiem oraz szabla. Turki w Kolonii Polskiej pełnią wartę przy grobie Chrystusa niemalże od początku powstania parafii. W parafii Kolonia Polska działa także oddział turków w Dąbrowicy.

Dawniej podczas wielkosobotniej adoracji grano aż do rana. Współcześnie, ze względu na odgórne regulacje Kościoła, gra się do północy. Zakończenie ma charakter uroczysty, co podkreślane jest odegraniem specjalnego marsza połączonego z uroczystym opuszczeniem kościoła przez straż grobową oraz wiernych.

Mieszkańcy parafii w Kolonii Polskiej podkreślają wyjątkowość tego zwyczaju: Tradycje Wielkiej Soboty to było wielkie święto. Orkiestra całą noc grała, do rana. O dwunastej był marsz (…). Za piętnaście dwunasta przychodzi cały skład tych Turków i jest marsz grany. Specjalny marsz. I wtenczas to już się kończy wszystko, ale rano na rezurekcji te Turki, wszystko, orkiestra też. Muzycy biorący udział w wielkosobotnim czuwaniu, grają także podczas rezurekcji w Wielką Niedzielę.

Zwyczaj ten jest żywy, przekazywany z pokolenia na pokolenie. Wśród muzyków grających podczas czuwania są zarówno seniorzy, jak i młodzież – głównie członkowie orkiestry dętej działającej przy Gminnym Ośrodku Kultury w Kuryłówce. Dawniej muzycy grali ze słuchu, obecnie – zwłaszcza młodzież – korzystają z zapisów nutowych.

Wierni parafii pw. św. Stanisława Biskupa w Kolonii Polskiej nazywają obrzęd „wielkosobotnim graniem Męki Pańskiej”. Praktyka przekazywana jest z pokolenia na pokolenie. Jak wyraziła się w czasie wywiadu najmłodsza osoba grająca podczas wielkosobotniego czuwania: Jest to w jakimś sensie tradycja, bo jednak słyszało się o tym od dziecka. I babcia mi opowiadała i mama mi opowiadała... Wśród muzyków grających podczas czuwania są zarówno seniorzy, jak i młodzież. Ci ostatni rekrutują się przede wszystkim z orkiestry dętej działającej przy Gminnym Ośrodku Kultury w Kuryłówce.

Obrzęd wielkosobotniego grania w Kolonii Polskiej podtrzymywany jest od około stu lat niezależnie od zawirowań historycznych minionego wieku. Stanowi ważny element etosowy lokalnej społeczności. Jedynymi odnotowanymi w czasie wywiadów przerwami w ciągłości owej praktyki był czas okupacji niemieckiej oraz pandemii COVID - 19. Za każdym razem, po ustaniu niebezpieczeństwa, parafianie natychmiast wznowili obrzęd. Należy wspomnieć, że wielkosobotnie granie nie ogranicza się jedynie do jednego spotkania w roku, ponieważ muzycy zaangażowani w tę praktykę spotykają się przez okres poprzedzający Wielkanoc na próbach organizowanych w remizie we wsi Dąbrowica należącej do parafii Kolonia Polska. Przypominają sobie wówczas melodie, ćwiczą grę w zespole, dokształcają nowych członków orkiestry.

Znaczącym aspektem społecznego trwania i funkcjonowania praktyki jest fakt zapisu nutowego linii melodycznych, którego podjęli się przedstawiciele młodego pokolenia (absolwenci szkół muzycznych): Kamil Śliwa i Szymon Połeć. Na podstawie starych zapisów nutowych stworzyli nowe, uwzględniające wszystkie instrumenty, na których obecnie gra się podczas wielkosobotniego czuwania. Młode pokolenie zwróciło uwagę na konieczność rejestracji melodii na nośnikach cyfrowych. Do tej pory muzycy uczyli się gry przede wszystkim ze słuchu.

Obrzęd wielkosobotniego grania Męki Pańskiej w parafii w Kolonii Polskiej został udokumentowany w 2022 roku podczas etnograficznych badań terenowych w powiecie leżajskim realizowanych przez Muzeum Etnograficzne im. F. Kotuli w Rzeszowie w ramach projektu „Etnopodkarpackie”. Zdając sobie sprawę z unikatowego charakteru praktyki, w roku 2023 Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie zrealizowało pierwszy film dokumentujący ten zwyczaj. Dokument odbił się w świadomości lokalnej społeczności gminy Kuryłówka. Członkowie orkiestry, parafianie i sam ksiądz proboszcz, zaangażowali się w pracę nad realizacją nagrania. Premiera filmu miała miejsce w kościele parafialnym w Kolonii Polskiej (listopad 2023), następnie wyświetlany był w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie (marzec 2024) – w obu projekcjach liczny udział wzięli członkowie parafii Kolonia Polska. Film jest dostępny na kanale YouTube Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli w Rzeszowie pod adresem: https://www.youtube.com/watch?v=fjnQcXtKJWI

 

 

Opracowanie:

Magdalena Fołta

Helena Urbańczyk