Drzeworyt płazowski to określenie odnoszące się do kolekcji ludowych drzeworytów pochodzących z miejscowości Płazów na Ziemi Lubaczowskiej, gdzie w XIX wieku działała rodzina Kostrzyckich, zajmująca się produkcją i sprzedażą obrazków odbijanych z drzeworytów. Zachowana do dziś kolekcja drewnianych desek, przechowywana w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, stanowi wyjątkowe świadectwo dawnego rzemiosła ludowego oraz praktyk związanych z tworzeniem i rozpowszechnianiem świętych obrazków. Drzeworyt był w istocie jedyną techniką graficzną, która na szeroką skalę przeniknęła do kultury ludowej – decydowała o tym jego względna prostota oraz możliwość wykonywania prac w warunkach wiejskich, bez dostępu do specjalistycznych narzędzi.
Ludowy drzeworyt wykonywano najczęściej na deskach z drewna liściastego. Podstawowymi narzędziami były noże o charakterystycznych kształtach, pozwalające zarówno na precyzyjne wycinanie detali, jak i na usuwanie większych partii tła. Twórcy, którzy wcześniej zajmowali się obróbką drewna, sięgali również po dłuta, przenosząc do drzeworytu umiejętności zdobyte w innych rzemiosłach. Po wycięciu tła na desce pozostawały wypukłe linie rysunku – zazwyczaj grubsze i mniej finezyjne niż w drzeworycie profesjonalnym, wykonywanym przy użyciu specjalistycznych rylców.
Farbę nanoszono na deskę metodą nabijania, tak aby pokrywała jedynie wypukłe partie rysunku i nie wnikała w zagłębienia, co mogłoby obniżyć czytelność konturów. Odbitki uzyskiwano poprzez dociskanie papieru dłonią lub jego delikatne przecieranie. Farby przygotowywano samodzielnie, najczęściej na bazie oleju lnianego z dodatkiem barwników, takich jak sadza. Do druku używano papieru szmacianego, który – w połączeniu z olejną farbą – umożliwiał późniejsze ręczne kolorowanie odbitek farbami wodnymi, bez ryzyka rozmywania czarnych konturów.
Gotowe obrazki sprzedawano głównie podczas odpustów. Ze względu na niską cenę trafiały one przede wszystkim do uboższych gospodarstw. Przybijano je lub przyklejano do ścian w izbach, a w okolicach Płazowa istniał również zwyczaj umieszczania wizerunku św. Mikołaja w stajniach, aby zapewnić opiekę nad zwierzętami gospodarskimi. Zamożniejsi gospodarze zamawiali dodatkowo ramki, ponieważ na odpustach sprzedawano zazwyczaj same odbitki na papierze. Obrazki występowały w różnych formatach – od niewielkich, około 15-centymetrowych, po większe, sięgające nawet 40 cm wysokości.
W zachowanej kolekcji płazowskiej znajduje się 22 drzeworyty. Jeden z nich przedstawia motyw kwiatowy, pozostałe mają charakter religijny. Są to wizerunki Chrystusa, Maryi oraz licznych świętych, m.in. Mikołaja, Antoniego i Jerzego, a także sceny biblijne, takie jak Ostatnia Wieczerza czy przedstawienia ze Starego Testamentu. Obrazki te pełniły podwójną rolę – były zarówno elementem dekoracyjnym, jak i przedmiotem o funkcji dewocyjnej. Pomagały w kierowaniu modlitw w określonych intencjach: o zdrowie, ochronę przed nieszczęściami, urodzaj czy bezpieczną podróż, stanowiąc ważny element codziennej religijności ludowej.
Pod koniec XIX wieku tradycja drzeworytu płazowskiego zaczęła stopniowo zanikać, wypierana przez nowoczesne techniki druku. Przetrwała jednak dzięki zachowanym zbiorom muzealnym oraz badaniom etnografów i muzealników. Współcześnie tradycja ta jest ponownie podejmowana przez nowych twórców (Józefa Lewkowicza, Grzegorza Ciećkę, Annę Serkis-Wojtowicz), którzy uczą się dawnych technik, kopiują historyczne wzory i podejmują próby ich twórczego przetwarzania.
Obok motywów sakralnych pojawiają się dziś również nowe tematy – lokalne krajobrazy z kapliczkami i krzyżami, motywy roślinne i zwierzęce – utrzymane w estetyce ludowej. Drzeworyt płazowski wychodzi także poza papier: odbitki przenoszone są na tkaniny, ceramikę oraz przedmioty użytkowe, takie jak torby czy koszulki. Działania te służą zachowaniu pierwotnej, użytkowej funkcji ludowej grafiki oraz jej twórczemu dostosowaniu do współczesnych potrzeb, przy jednoczesnym poszanowaniu tradycji i lokalnego dziedzictwa kulturowego.
Opracowanie: Grzegorz Ciećka
